گودبرداری چیست؟ دلایل و نحوه ی صحیح اجرای آن (بررسی کامل)
یکی از مراحل مهم در ساخت و ساز، ایجاد پایداری لازم در هنگام عملیات گودبرداری، تخریب و اجرای سازه نگهبان می باشد که در صورت عدم رعایت نکات ایمنی باعث به وجود آمدن خسارت مالی و جانی بسیاری می شود. گودبرداری از جمله مهم ترین و خطرناک ترین مراحل اجرای یک ساختمان به حساب می آید که هر ساله باعث ایجاد خسارت های زیادی می شود.
در این مقاله از مقالات عمران وب ، در مورد نحوه ی صحیح گودبرداری و نکات مهمی که در حین عملیات باید رعایت کنید و همچنین در مورد اقداماتی برای کاهش خطر گودبرداری ها صحبت می کنیم.
۳ عامل اصلی ایمنی در هنگام گودبرداری
۱. احتمال آسیب دیدگی و تخریب ساختمان های کناری
۲. احتمال خطرات جانی و مالی افراد و تجهیزات داخل و اطراف گود
۳. احتمال آسیب دیدگی انشعابات شهری مااند لوله و تاسیسات گازی، آب و …
۵ نشانه ی خطرناک در هنگام گودبرداری
۱. ضعیف بودن خاک
هر چه خاک محل گودبرداری ضعیف باشد، احتمال ریزش دیواره ی گود و تخریب ساختمان های کناری هم افزایش پیدا می کند. خاک های دستی نمونه ی بارزی از خاک های ضعیف می باشند. در سالهای خیلی قبل به عنوان مثال در شهر تهران بسیاری از مناطقی که الان به شهر تهران اضافه شده اند خارج از شهر بوده اند و در آن زمان ضایعات و نخاله های ساختمانی را در آن مناطق تخلیه می کردند که بعدها هم با اضافه شدن این مناطق به شهر تهران اکثر آن مناطقی که نخاله ها را تخلیه می کردند بدون هیچ گونه تراکمی آنجا را مسطح (تسطیح) می کردند و بستری بسیار سست برای احداث ساختمان به وجود می آوردند!
در مناطق جنوب تهران به عنوان مثال مناطق ۱۲ و ۱۶ در در سال های خیلی قبل، گودهایی برای تهیه ی مواد اولیه ی ساخت آجر وجود داشته که بعد از اضافه شدن این مناطق به ساخت و سازهای شهری، بسیاری از آنها را با خاک دستی و نخاله ها پر کرده اند.
در بعضی از موارد دیده شده است که سازنده، ساختمانی را در کنار زمینی بر روی همان خاک های سست و ضعیف اجرا کرده است. در این ساختمان ها تا زمانی که زمین کناری آن را گودبرداری نکرده ایم مستحکم هستند اما به محض اجرای گودبرداری در زمین کناری آن، (حتی گودبرداری با کم عمق) فونداسیون ساختمان ریزش کرده و باعث تخریب ساختمان می شود نمونه ی واقعی این مورد در سال ۱۳۹۳ در محدوده ی یافت آباد تهران به وجود آمد که در این حادثه با وجود گودبرداری با عمق کم (کمتر از ۱ متر) ساختمان ۲ طبقه کامل تخریب شد و ۴ کشته بر جای گذاشت.
بنابراین هیچگاه گودبرداری با عمق کم را هم دست کم نگیرید و به خاک های اطراف زمین پروژه دقت کافی داشته باشد.
۲. زیاد بودن عمق گود
معمولا با افزایش عمق گود، احتمال بروز خطرات بیشتری برای نیروهای انسانی و ساختمان های مجاور گود وجود دارد از طرفی هم با افزایش میزان تراکم ساختمان سازی در شهرها و با توجه به نیاز بودن فضاهای مورد نیاز مانند پارکینگ، انباری و … با زیاد شدن طبقات زیر زمین، احتمال ریزش دیواره ی گود نیز به مراتب افزایش پیدا می کند. بنابراین در این موارد که عمق گود زیاد می باشد باید از شرکت های ژئوتکنیک کمک بگیریم.
۳. طولانی شدن مدت بازماندن گود
معمولا اکثر خاک ها بعد از گودبرداری، از مدت چند ساعت تا چند ماه پایدار هستند. و هر چه مدت زمان بیشتری می گذرد پایداری خاک گودبرداری شده هم کم می شود و خطر زیرش دیواره های گود نیز افزایش می یابد. لازم به ذکر است خطر احتمالی ریزش دیواره ی گود در فصل هایی که رطوبت و بارندگی (زمستان و بهار) وجود دارد، افزایش پیدا می کند.
تجربه ها نشان می دهد که اکثر ریزش های دیواره گود از چند ساعت تا چند روز بعد از شروع بارندگی اتفاق افتاده است. بنابراین لازم است که با سرعت هر چه بیشتر البته همراه با رعایت نکات ایمنی مرحله ی گودبرداری را برای کاهش بروز خطرات احتمالی به اتمام برسانیم و مجدد آن را ایمن کنیم.
۴. بالا بودن سطح آب های زیرزمینی
بالا بودن سطح آب های زیرزمینی یکی از مهم ترین خطرات، خصوصا در گودهای با عمق زیاد می باشد به همین خاطر باید عمل زهکشی را برای پایین آوردن سطح آب های زیر زمینی انجام داد.
وجود آب های زیرزمینی از طریق قنات ها و … باعث افزایش خطر ریزش گود می شوند. بنابراین برای محافظت از گود لازم است که جریان آب های سطحی موجود یا آب های حاصل از بارندگی را با استفاده از تمهیداتی از محل گود دور کنیم.
۵. ضعیف و یا حساس بودن ساختمان مجاور
در مواردی که زمین پروژه در کنار یک ساختمان قدیمی و ضعیفی قرار گرفته باشد باید تهمیداتی برای جلوگیری از ریزش آن ساختما ضعیف گرفته شود. اگر ساختمان همسایه ببه دلیل ضعیفی که دارد در عملیات گودبرداری دچار ریزش یا آسیب شود، باید بدانید که در محاکم قضایی ضعیف بودن ساختمان همسایه دلیل موجه و قانعی برای قاضی نخواهد بود و به هر حال سازنده نمی تواند به بهانه ی اینکه ساختمان مجاور ضعیف بوده است از خود دفاع کند. بنابراین لازم است در صورتی که در کنار زمین، ساختمان قدیمی و ضعیفی وجود دارد تهمیدات مناسبی برای محافظت از آن صورت گیرد.
بررسی و نظارت دقیق بر گود
داخل و اطراف گود هر روز باید توسط افراد مجرب و کار دیده ای بررسی و مورد نظارت دقیق قرار گیرد و از وجود هر گونه ترک های خاک، جریان آب و یا وجود اشکالاتی در سازه نگهبان بررسی شود. این نظارت ها و بازرسی ها باید ۱. قبل از شروع شیفت کاری ۲. در حین اجرای عملیات و ۳. بعد از هر بارندگی و یا شرایط خطرناک دیگر انجام شود.
برای جلوگیری از نفوذ آب باران، پوشش نایلونی را بر روی خاک ترانشه ها قرار دهیم. این پوشش نقشه بسیار مهمی را برای کاهش خطر ریزش گود دارد.
انجام بررسی و تحقیق در مورد مکانیک خاک
برای شناخت ویژگی های خاک و سطح آب های زیرزمینی و همچنین عمق خاک های مسئله دار مانند خاک های دستی و متورم شونده آزمایشات مکانیک خاک انجام می گیرد.
بخش های ضروری گزارشات مکانیک خاک شامل ۷ مورد زیر می باشد؛
- نوع خاک
- میزان چسبندگی
- مقاومت مجاز خاک
- میزان نفوذ پذیری خاک
- نشست های مورد انتظار
- میزان تورم در اثر وجود رطوبت
- مقدار مواد شیمیایی مضر مانند نمک و گچ و …
با توجه به عمق گودبرداری که نیاز است به آن دست پیدا کنیم و همچنین مشخصات ساختمان های کناری و تاسیسات و انشعاباتی مانند لوله های گاز، آب و … باید خطرات احتمالی گودبرداری ارزیابی شود و مراحل گودبرداری، نوع سازه نگهبان و روش طراحی و اجرای سازه نگهبان به صورت کامل بیان شود.
در همه ی ساختمان هایی که عمق گودبرداری آنها بیشتر از ۱.۵ متر باشد، باید حتما بررسی های مکانیک خاک انجام گیرد. این بررسی ها اگر به درستی انجام شود می تواند ایمنی پروژه را تضمین کند.
شدیدا توصیه می کنیم که حتما آزمایشات مکانیک خاک را به صورت کامل و دقیق انجام دهید تا از به وجود آمدن حوادث ناگوار جلوگیری کنید. بسیاری از شرکت ها را دیده ایم که فقط آزمایشات صوری را در شرکت های فاقد صلاحیت انجام می دهند که در نهایت موجب بروز حوادث ناگوار در پروژه خواهد شد، بنابراین حتما پیشنهاد می کنیم که از شرکت های معتبر و با سابقه برای انجام آزمایشات مکانیک خاک کمک بگیرید.
شرکت های انجام مکانیک خاک معمولا بعد از بررسی زمین و نقشه ها شروع به گمانه زنی به صورت دستی یا با ماشین آلات، در قسمت های مختلف می کنند و نمونه ها را برای انجام آزمایشات لازم به آزمایشگاه مکانیک خاک ارسال می کنند.
گزارش آزمایشگاه مکانیک خاک باید به صورت کامل و بدون هیچگونه نقصی باشد. چرا که هر گونه نقصی در گزارش آزمایشگاه باعث ضرر و زیان مالی و یا ریزش گود و خسارت های جانی می شود. مهندس محاسب ساختمان هم باید در طراحی سازه نگهبان، پی و سازه اصلی از گزارش آزمایشگاه استفاده کند.
۹ اقدام برای کاهش خطر گودبرداری
۱. در صورت مواجه شدن با لوله های تاسیساتی گاز و آب و … به اداره های مرتبط سریعا اطلاع داده شود تا اقداماتی برای آن انجام بدهند.
۲. در صورتی که در اطراف گودبرداری ترافیک عبوری زیادی وجود دارد به اندازه ی حداقل چند متر از دهانه ی گود با استفاده از شبرنگ و علامت های هشدار، فاصله ایجاد کنیم.
۳. از دیوی مصالح و نخاله های ضایعاتی حاصل از گودبرداری و همچنین حرکت ماشین آلات سنگین در اطراف دیواره ی گودبرداری که باعث به وجود آمدن ارتعاش می شود جلوگیری شود.
۴. نکته ی بعدی هم که در طول تمام اجرای پروژه شدیدا توصیه می کنیم استفاده از کلاه ایمنی می باشد. در داخل گود معمولا خطر سقوط اشیاء وجود دارد بنابراین افرادی که در داخل گود مشغول به فعالیت می باشند، حتما از کلاه ایمنی استفاده کنند.
۵. در صورتی که بر روی دیواره ی گودبرداری بخواهیم عملیاتی انجام دهیم، حتما در زمانی اینکار را انجام دهیم که هیچ کسی در داخل گود نباشد چرا که سقوط اشیاء در داخل گود یکی از عوامل اصلی بروز حادثه در کل اجرای عملیات ساختمانی می باشد.
۶. در خاک هایی که ریزشی می باشند نباید گودبرداری را دقیقا از لبه ی دیوار همسایه به صورت یکجا صورت بگیرد بلکه در این شرایط باید حداقل در حدود ۱ تا ۱.۵ متر از ساختما همسایه فاصله بگیریم و همچنین باید به صورت شیبدار گودبرداری را انجام دهیم.
۷. همانطور که در بالا هم ذکر کردیم مهندس محاسب با توجه به گزارش آزمایشگاه مکانیک خاک، سازه نگهبان، پی و سازه اصلی را طراحی می کند بنابراین نقشه گودبرداری، نحوه ی اجرای گودبرداری، سازه های نگهبان و … باید به صورت کامل مشخص و روشن باشد.
۸. مهندس ناظر سازه و در صورت لزوم نماینده ای از شرکت مکانیک خاک باید بر عملیات گودبرداری نظارت کافی داشته باشند. و در صورت بروز هر گونه ترک یا نشانه های نشست ساختمان همسایه مانند باز نشدن یا گیر کردن درها و پنجره ها، صدای غیر عادی، شکستن شیشه ها و … مورد بررسی قرار گیرد و به موقع اقداماتی برای جلوگیری از بروز حادثه انجام بدهند حالا این اقدامات می تواند گزارش شرایط به شهرداری و … یا در مواقع اضطراری خروج سریع ساکنین باشد.
۹. مدت باز ماندن گود باید زمان بندی دقیقی داشته باشد به عنوان مثال؛ زمان شروع عملیات گودبرداری، زمان برپایی سازه نگهبان، زمان اتمام گودبرداری با توجه به نوع خاک و شرایط باید دقیقا مشخص باشد. چرا کمی قبل تر گفتیم با توجه به نوع خاک و شرایط؟ به دلیل اینکه نوع خاک ها و شرایط، در ریزش گود بسیار تاثیر گذار می باشند مثلا خاک های رسی خشک در اثر جذب رطوبت متورم شده و در ادامه باعث ریزش می شوند یا برعکس خاک های رسی با رطوبت بالا در اثر خشک شدن ترک های عمیقی در گود به وجود می آید و باعث ریزش گود می شوند یا خاک های شنی و ماسه ای فاقد رس در اثر ارتعاش (لرزش) دچار ریزش می شوند. بنابراین باید با رعایت نکات ایمنی با حداکثر سرعت، گودبرداری را انجام دهیم چرا که پایداری خاک در ساعت ها یا روزهای اولیه بعد از گودبرداری به نشانه ی پایداری دائم نیست.
